Kako je nastala Kula i da li je postojala TURSKA TVRĐAVA?!

1919

KULA - Istorija Kule je zaista bogata, što potvrđuju mnogobrojni izvori informacija, stari zapisi, mape, priče koje se prenose sa kolena na koleno, ali i svi oni vredni i posvećeni autori, građani Kule i okolnih mesta kojima se večno zahvaljujemo na podacima i pričama koje su prikupili.

Prvi zapisi o Kuli

U starim zapisima nalazimo da su negde na mestu gde se danas nalazi Kula, bila naseljena mesta Varoszog (ugao tvrđave) i Foldovar (tvrđava od zemlje), pa su verovatno otuda i nazivi Gornja Kula i Donja Kula.

Za vreme Osmanskog carstva, nije postojalo naselje pod nazivom Kula, međutim, taj naziv se verovatno odnosio na kulu-toranj neke tvrđave. Pošto nisu pronađeni ostaci zidane tvrđave, postoji verovanje da su pastiri prvi koristili ovaj naziv za “mesto odakle može da se vidi daleko u daljinu“, zbog svog geografskog položaja i Telečke visoravni.

Međutim, u tursko doba, na prostoru Kule je bila utvrđena vojna stanica sa oko 100 do 150 turskih vojnika, koji su stražarili na drumu koji je preko Kule vodio do Novog Sada i Bečeja prema Somboru i Baji, čuvajući zaleđinu svojoj vojsci.

Habsburške vlasti su takođe nekoliko puta u svojim spisima spominjali naziv “Kuhlau“, a tokom kratkog perioda, zvanični naziv grada bio je “Bacskula“.

Kula i okolna mesta 1856. godine

U sveskama grofa Weselenji Ferenca 1652. godine prvi put se pominju Gornja i Donja Kula, kao i Mala Dobra i Ban Dobra. Prema nekim zapisima iz 1404. godine u okolini današnje Kule nalazila su se naseljena mesta Erdomag, Hullatag, Ors, Krstur, Kenyeres.

Kula 1908. godine / Foto: Militärgeographisches Institut in Wien

Dolaskom Turaka, a posle Mohačke bitke 1526.  godine, stanovništvo ovih krajeva se razbežalo u planinske predele mađarske, dok su mnogi pobijeni. Ali, pretpostavlja se da je ostalo nekoliko naseljenih kuća i tako su verovatno ostali i neki stanovnici na mestima sadašnje Kule, jer 17 godina nakon Mohačke bitke 1543. godine zabeleženo je u crkvenim zapisima prelatstva Kaloča (Mađarska) o ubiranju dažbina (desetina) za crkvu: “1543. godina: Kula 12 frt i jedan par čizama…” Kasnije, u spisku dažbina od 22. marta 1652. godine, stoji: “Donja Kula duguje jedan par karamašin čizama, Gornja Kula 2 para braon karamašin čizama, Mala Dobra 2 para karamašin čizama, a Ban-Dobra 2 para karamašin čizama“.

Kula i okolna mesta, 1912. godine

Značajna je 1745. godina, kada Kula postaje selo i dobija svoj pečat gde je pored crteža poljoprivrednih alata upisano ćirilicom: “SELO Kula 1745”. Kula je još bila poznata i po nemačkom nazivu Wolfsburg. Kula je 1813. godine proglašena za varošicu.

Zlatne naušnice iskopane u Kuli 1954. godine potiču iz ranog VII veka / Foto: Sto godina fabrike armatura Istra Kula

Stanovništvo Kule

Godine 1749. počinje reemigracioni proces kada se iz brdskih predela Mađarske doseljava veća grupa Mađara. Tada se osniva i prva crkvena opština.

Godine 1786. stižu i nemački doseljenici, tako da 1820. godine selo Kula ima 5.877 stanovnika, dok 1869. godine selo Kula beleži 7.921 stanovnika.

Kula i okolna mesta na karti Kraljevine Jugoslavija (1918-1945)

Epidemija kolere, koja je harala 1866. godine, znatno je smanjila broj stanovnika ovog mesta.

U vremenu od 1891. godine, pa do kraja Drugog svetskog rata stanovnici Kule uglavnom su Srbi, Mađari i Nemci. Svaki od ovih naroda činio je trećinu ukupnog broja stanovnika.

Jak imigracioni priliv izražen je neposredno posle Drugog svetskog rata. Veliki priliv novih stanovnika zabeležen je u razdoblju od 1946. do 1952. godine i od 1953. do 1960. godine. Maksimalni intenzitet doseljavanja bio je u periodu od 1961. do 1965. godine –  čak 2.176 lica. Migracioni proces ne jenjava ni u kasnijim godinama.

Plan opštine Kula iz 1947. godine

Heterogenost i nacionalna izmešanost sa brojnim preuzimanjem srpske, mađarske i crnogorske etničke komponente, glavna je oznaka nacionalnog sastava gradskog stanovništva. Ostali narodi i narodnosti su brojčano manje zastupljeni. To su: Ukrajinci, Hrvati, Rusini, Nemci, Slovaci, Makedonci, Slovenci, Albanci, Poljaci, Muslimani, Česi, Rusi, Rumuni, Romi, Turci, Jevreji, Bugari, Italijani i Vlasi.

Zanimanja

Prvi stanovnici Kule bili su nomadi i zemljoradnici, koje je privuklo prirodno bogatstvo ovog kraja.

Iz doba pre Turaka nema zapisa o poljoprivrednim proizvodima, ali od XVI veka su poznati pšenica, hajdina, ječam, grožđe, lan i kudelja. U povrtarstvu su poznati grašak i pasulj. U stočarstvu je najrasprostranjenije bilo gajenje ovaca, konja, goveda, koza i svinja. Davno je zabeleženo i pčelarstvo.

Zanimljiv je popis iz 1746. godine u kome su izuzeta gospodska naselja. Porez je plaćalo 78 porodica i to samo zemljoradnici, zanatlije nisu plaćale porez. Najviše su proizvodili pšenicu, zob (ovas), ječam, hajdinu, sirak i nešto kukuruza. Iz kasnijih popisa se vidi da su se bavili vinogradarstvom. Prema popisu, poreski obveznici su imali 88 volova, 99 konja, 94 krave, 15 teladi, 16 ždrebadi, 111 svinja, 163 ovce i koze i 50 košnica pčela.

Godine 1749. bila su 152 poreska obveznika, uglavnom Srbi i Mađari. Od najstarijih pribeležaka u Kuli, svakako je najznačajniji izveštaj dvorskog izaslanika Antala Gothmana iz 1763. godine. Ovaj izveštaj se čuva u Bečkom arhivu. Matična knjiga rođenih vodi se u Kuli od 1771. godine, a prvi zapisi o školama datiraju iz 1777. i 1784. godine i pominju se kao katoličke i pravoslavne osnovne škole. Krajem XIX veka postojala je već i škola učenika u privredi (šegrtska) i građanska škola.

Izložbe i takmičenja zabeleženi su u Kuli 1883. godine kada je izvršena klasifikacija konja sa nagradama, a 1886. godine je bilo organizovano takmičenje u oranju. Prema podacima 1894. godine, koji se odnose na teritoriju Bačke, bili su sledeći prinosi po katastarskom jutru: pšenica 6,4; kukuruz 5,5; krompir 18,9; paprika 4,6 metričkih centi itd.

Na teritoriji Bačke, samo su srezovi Kula i Sombor imali veterinara. Posle Prvog svetskog rata ponovo je naišao period razvoja privrede.

Godine 1931. Kula ima 12.000 stanovnika. Te godine se organizuje čuvena izložba na kojoj su zastupljeni industrija, trgovina i poljoprivreda iz cele Dunavske banovine. Pored industrije i trgovine, izlagalo je i 366 zemljoradnika, od toga 58 iz Kule.

Znatan preokret u zemljoradnji je nastupio posle Drugog svetskog rata sa mehanizacijom poljoprivrede. U “Kulskoj privredi” 1969. godine možemo videti podatke o doprinosima sa jednog hektara, ili jutra, u metarskim centima:

  • pšenica – 40-50 po hektaru, 23-29 po katastarskom jutru
  • kukuruz – 60-70 po hektaru, 25-40 po katastarskom jutru
  • šećerna repa – 400-500 po hektaru, 230-290 po katastarskom jutru
  • suncokret – 20-25 po hektaru, 11,5-15,5 po katastarskom jutru

Nagli razvoj zanatstva u Kuli počeo je posle doseljavanja Nemaca, jer je među njima bilo dosta zanatlija. Prve zanatlije, krojači i čizmadžije osnivaju cehove 1815. godine, a 1819. ćurčije, krznari i tkači dobijaju slobodu takođe preko cehova.

U Kuli je 1886. godine na osnivačkoj skupštini oformljeno zanatlijsko udruženje sa 149 članova, koje i danas postoji kao udruženje preduzetnika. Godine 1894. zanatlijsko udruženje ima 254 člana, od toga 145 registrovanih kalfi i 59 učenika.

Razvoj mlinarstva u Kuli

Nakon što je prokopan Veliki bački kanal, Kula je dobila položaj koji je veoma povoljan za razvoj trgovine, odakle su vodenim prevozom na trgovačkim lađama prevozili žitarice, brašno i stoku direktno za Peštu i Beč.

Veliki mlin pored kanala

Prema informacijama iz knjige “Vek mlina Žitobačka”, na mapama kulskih njiva iz 1778. godine, ugarski geodeta obeležio je sedam mlinova na konjski pogon. Pored toga, u današnjoj Travničkoj ulici postojao je i jedan mlin vetrenjača, koji je koristio snagu vetra za pokretanje mlinskog kamenja.

Što se tiče mlinova na suvi pogon, autor Milutin Petković navodi da je na teritoriji Kule postojalo više takvih mlinova, a na postojanje jednog od njih podseća nas sačuvani mlinski magacin koji se nalazi u ulici Josipa Kramera, broj 35, preko puta stare kafane “Nuss”.

Izgradnja mlina “Žito Bačka” Kula

Prvi parni mlin na valjke osnovan je 1876. godine, a vlasnici su bili Filip Šulc i Ernest. Amonov parni mlin radio je na lokalitetu današnjeg hotela. Nakon završetka Drugog svetskog rata, mlina je prenamenjen u mešaonu stočne hrane, a nalazio se u neposrednoj blizini ugla ulica Maršala Tita (“dugačka ulica”) i Zmaj Jovine.

Štrajnhard i Hak osnovali su parni mlin 1905. godine, koji se nalazio na uglu ulica Veljka Vlahovića i Jakova Ignjatovića. Mlin je izgoreo 1915. godine.

Industrijalci Greber i Hak izgradili su i pustili u rad 1916. godine parni mlin na valjke. Nekoliko godina kasnije, mlin je izgoreo. Naplatom štete od osiguravajućeg društva, na istom mestu napravljen je moderan parni mlin, poznat kao “veliki mlin kraj kanala”. Danas je ovaj mlin poznat kao preduzeće “Žito Bačka”.

Početkom devedesetih godina prošlog veka izgrađen je i pušten u rad mlin “Torža” na savinoselskom putu, vlasništvo Ištvana Vajde. Mlin “Žito Media” sa silosima za brašno i žitarice, izgrađen je 2000. godine.

(Odlomak iz knjige “Vek mlina Žitobačka”, autora Milutina M. Petkovića)

Izgradnja naselja i saobraćajnica

Od prve industrije koja je zabeležena u Kuli pominjemo pivaru osnovanu 1812. godine, sa godišnjom proizvodnjom od 4.000 litara piva. Fabrika za izradu stolarskih usluga opremljena je sa 12 mašina, strugova, radilica i kružnih testera. Fabrika za izradu svilenih traka, osnovana je 1892. godine i imala je 21 radnika. Fabrika šešira radila je sa 15 radnika imala 12 mašina.

Od domaće radinosti najviše je zastupljeno pletenje od kudelje, tkanje i beljenje. Ovo su radile uglavnom Srpkinje. Vezovi su bili vrlo lepi, a specijalitet je ćilim sa turskim motivima, kao i pregača izrađena u vedrim bojama. Rađeno je i za izvoz, a razvijeno je i gajenje svilenih buba.

Kula je bila poznata i po trgovini. zanatski proizvodi uglavnom su prodavani na vašarima, dok je stoka prodavana u Subotici i okolnim mestima.

Prema podacima carinarnice iz Novog Sada, izvezene su svilene trake u Austriju, dok su iz štofare izvezeni razni štofovi u Bosnu, Bugarsku, Rumuniju, Besarabiju i Srbiju.

U Kuli je 1870. godine počela da radi prva banka, čiji su osnivači akcionari. O tome svedoči mermerna tabla koja je postojala u zgradi banke u Kuli. Kasnije 1885. godine oformljena je i štedionica i kreditna banka akcionarskog društva, sa osnovicom od 200.000 kruna. U 1894. godini pri zanatlijskom udruženju oformljena je kasa uzajamne pomoći, onda poznata pod imenogm Hatodoš Egylet.

Kula je prvi put dobila struju iz električne centrale šećerane u Vrbasu 1906. tada su prvi put zasvetlele sijalice u domaćinstvima i na ulici.

Pre 200 godina Kula, kao i ostala naseljena mesta u Bačkoj, nije imala tvrde puteve za saobraćaj. Dugo godina najznačajniji je bio rečni transport. Godine 1793. započeto je kopanje Velikog kanala, koji je završen 1802. godine, kada je predat rečnom saobraćaju. Tada su lađe vukle konjske zaprege sa obale. u 1860. godini, kanalsko akcionarsko društvo je raspolagalo sa dve lađe na parnu vuču.

Put koji prolazi kroz Kulu i povezuje Sombor i Srbobran je izgrađen 1895. godine, a dve godine ranije izgrađen je put Kula – Krstur – Miletić. Godine 1883. predata je saobraćaju pruga Subotica – Novi Sad, koja i danas čini integralni deo pruge Budimpešta – Beograd. Na toj pruzi se nalazila nekadašnja železnička staninca Vrbas – Kula.

Prema statističkim podacima 1909. godine na teritoriji Bačke bilo je ukupno 12 državnih pošta, sa telefonskim i telegrafskim vezama, od toga je jedna bila u Kuli. Do 1900. godine radila je pošta na mestu sadašnjeg Pionirskog doma.

Ranije se poštanski saobraćaj odvijao poštanskim kolima sa zapregama, koja su pored pošte vozila i putnike. Takva stanica bila je u Kuli na placu kod “Zelene bašte“.

Od ugostiteljstva najznačajniji su bili hotel Endlein koji je imao veliku pozorišnu salu sa bibliotekom, zatim “Žuta bašta”, “Zelena bašta”, “Kasina”.

Prvi arteski bunari su bušeni u kulskoj pivari, iz kojih je voda korišćena za proizvodnju piva, a za građanstvo, prvi arteski bunar je bušen oko 1910. godine i to na današnjem Trgu oslobođenja i radio je neprekidno do 1950. godine. Tek posle 1920. godine je bušeno nekoliko arteskih bunara na raznim mestima. Do tog vremena, stanovništvo je trošilo vodu iz kopanih bunara.

Tokom razvoja dolazilo je do promena urbano-arhitektonske kompozicije svih delova grada u skladu sa promenom građevinske tehnike i uravnoteženja prirodne osnove, posebno reljefnih elemenata koji se upravo na kulskom gradskom području dodiruju. Transformacija u urbanoj kompoziciji odražava se rekonstrukcijom pojedinih delova grada i kompaktnom izgradnjom pojedinih novih kvartova.

Do najvećih rekonstrukcija je došlo u središtu Kule, na gradskom trgu, koji ima oblik meridionalnog paralelograma.

Ovaj deo Kule karakteriše moderna arhitektura sa višespratnim objektima.

(Odlomak iz knjige „100 godina fabrike armatura „Istra“ – Kula)

Kula 1768. do 1787.
Kula 1806. ​do 1869.

Odlomak iz knjige koja je izdata povodom stogodišnjice osnivanja Fabrike armatura “Istra” Kula

08.12.
062609XXX
OGL povoljno i efikasno izrada originalnih seminarskih, maturskih, diplomskih radova. 062609299
07.12.
0600722XXX
OGL prodajem dvosoban stan u Vrbasu(kod suda)0600722505
07.12.
0616378XXX
OGL Prodajem stan u strogom centru Kule 100m2 .Renovirani super konforan .Moze i zamena.. 063 8 130 270
06.12.
063533XXX
OGL Prodajemo dvosoban stan u centru Kule, Trg Oslobodjenja 2. Iznad Ideje. Informacije na: 063533005
06.12.
062503XXX
OGL Vrbas, trazim posao kuvara, ili pomocnog kuvara, najvise bi mi odgovarala prva smena i priprema, zbog deteta. 062503923
Postavite vaš mali oglas ODMAH - Klikni ovde